ಕಲಿಕೆಯು ಹೊಸ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಸ್ಮರಣೆಯು ಆ ಕಲಿಕೆಯನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿದ್ದು, ಅದನ್ನು ನಂತರದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲು ಮತ್ತು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸಲು ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ. ಸ್ಮರಣೆಯ ರಚನೆಯು ಮೂರು ಪ್ರಮುಖ ಹಂತಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ: ಎನ್ಕೋಡಿಂಗ್ (encoding) (ಸ್ವಾಧೀನ ಮತ್ತು ಬಲವರ್ಧನೆಯ ಮೂಲಕ ಒಳಬರುವ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಸಂಸ್ಕರಿಸುವುದು), ಶೇಖರಣೆ (storage) (ಶಾಶ್ವತ ದಾಖಲೆಯನ್ನು ರಚಿಸುವುದು ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಿಸುವುದು), ಮತ್ತು ಮರುಪಡೆಯುವಿಕೆ (retrieval) (ಅರಿವಿನ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯವನ್ನು ರಚಿಸಲು ಅಥವಾ ಕಲಿತ ನಡವಳಿಕೆಯನ್ನು ಕಾರ್ಯಗತಗೊಳಿಸಲು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಬಳಸುವುದು).
ಮೂಲಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಮೆದುಳು ಈ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ನಿಭಾಯಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಇಲ್ಲಿವೆ ಕೆಲವು ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳು:
1.
ಮೆದುಳಿನ
ಹಾನಿ ಮತ್ತು ವಿಸ್ಮೃತಿಯಿಂದ (Amnesia) ಪಾಠಗಳು: ಮಾನವನ ಸ್ಮರಣೆಯ ಬಗ್ಗೆ ನಮಗೆ ತಿಳಿದಿರುವ ಹೆಚ್ಚಿನ
ಮಾಹಿತಿಯು ಮೆದುಳಿನ ಹಾನಿ, ಕಾಯಿಲೆ ಅಥವಾ ಮಾನಸಿಕ ಆಘಾತದಿಂದ
ಉಂಟಾಗುವ ಸ್ಮರಣೆಯ ಕೊರತೆಯಾದ ವಿಸ್ಮೃತಿ (amnesia) ಯಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿರುವ ರೋಗಿಗಳಿಂದ
ಬಂದಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಉದಾಹರಣೆಯೆಂದರೆ ರೋಗಿ ಎಚ್.ಎಂ. (Patient H.M.). ತೀವ್ರವಾದ ಅಪಸ್ಮಾರಕ್ಕೆ (epilepsy) ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನೀಡಲು ಈತನ ಮೆದುಳಿನ ಮಧ್ಯದ
ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಹಾಲೆ (medial temporal lobe, ಹಿಪೊಕ್ಯಾಂಪಸ್ ಅನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ) ಶಸ್ತ್ರಚಿಕಿತ್ಸೆಯ ಮೂಲಕ ತೆಗೆದುಹಾಕಲಾಯಿತು. ಶಸ್ತ್ರಚಿಕಿತ್ಸೆಯು
ಅವನ ಅಪಸ್ಮಾರವನ್ನು ಗುಣಪಡಿಸಿತು ಮತ್ತು ಅವನ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆ ಮತ್ತು
ಅಲ್ಪಾವಧಿಯ ಸ್ಮರಣೆಯನ್ನು ಅಖಂಡವಾಗಿರಿಸಿತು, ಆದರೆ ಅವನು ಹೊಸ
ದೀರ್ಘಕಾಲೀನ ನೆನಪುಗಳನ್ನು (long-term
memories) ರೂಪಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡನು. ಇನ್ನೊಬ್ಬ ರೋಗಿ, ಆರ್.ಬಿ. (R.B.), ಕೇವಲ
ಹಿಪೊಕ್ಯಾಂಪಸ್ಗೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತವಾದ
ಮೆದುಳಿನ ಹಾನಿಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದನು ಮತ್ತು ಇದೇ ರೀತಿಯ ಸ್ಮರಣೆಯ
ನಷ್ಟವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದನು. ಈ ಪ್ರಕರಣಗಳು ಹೊಸ
ದೀರ್ಘಕಾಲೀನ ನೆನಪುಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವಲ್ಲಿ ಹಿಪೊಕ್ಯಾಂಪಸ್ (hippocampus) ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿರ್ಣಾಯಕವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಸಾಬೀತುಪಡಿಸಿದವು.
2.
ಮೆದುಳು
ನೆನಪನ್ನು ಹೇಗೆ ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತದೆ: ಹೊಸ ನೆನಪುಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಲು
ಹಿಪೊಕ್ಯಾಂಪಸ್ ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದರೂ, ನೆನಪುಗಳನ್ನು
ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಇಡುವ ಸ್ಥಳ ಅದಲ್ಲ.
ಬದಲಾಗಿ, ಹಿಪೊಕ್ಯಾಂಪಸ್ ಬಲವರ್ಧನೆಗೆ (consolidation)
ನಿರ್ಣಾಯಕವಾಗಿದೆ—ಇದು ಅಲ್ಪಾವಧಿಯ ನೆನಪುಗಳನ್ನು
ದಿನಗಳು, ತಿಂಗಳುಗಳು ಅಥವಾ ವರ್ಷಗಳ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ
ದೀರ್ಘಕಾಲೀನ ನೆನಪುಗಳಾಗಿ ಗಟ್ಟಿಗೊಳಿಸುವ ಜೈವಿಕ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿದೆ. ಬಲವರ್ಧನೆ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡ ನಂತರ, ನೆನಪುಗಳನ್ನು ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ನಿಯೋಕಾರ್ಟೆಕ್ಸ್ನಲ್ಲಿ (neocortex) ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹಿಪೊಕ್ಯಾಂಪಸ್ನ ಹೊರಗಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ
ಹಾನಿಯಾದರೆ, ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಆಂಟೀರಿಯರ್ ಟೆಂಪೊರಲ್ ಲೋಬ್ ಅಥವಾ ಡೈಎನ್ಸೆಫಲಾನ್
(ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕೊರ್ಸಾಕೋಫ್ ಸಿಂಡ್ರೋಮ್ ಇರುವ ಮದ್ಯಪಾನ ಮಾಡುವವರಲ್ಲಿ
ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ), ಇದು ಬೃಹತ್ ರೆಟ್ರೋಗ್ರೇಡ್
ಅಮ್ನೇಶಿಯಾ
(retrograde amnesia) ಗೆ
ಕಾರಣವಾಗಬಹುದು, ಅಂದರೆ ಹಿಂದಿನ ವರ್ಷಗಳು ಅಥವಾ ದಶಕಗಳ ನೆನಪುಗಳ
ಸಂಪೂರ್ಣ ನಷ್ಟ.
3.
ಪ್ರಾಣಿಗಳ
ಮೇಲಿನ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಮತ್ತು ಬ್ರೈನ್ ಸ್ಕ್ಯಾನ್ಗಳಿಂದ ಒಳನೋಟಗಳು: ಮಂಗಗಳ ಮೇಲಿನ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಮೆಮೊರಿ ರಚನೆಗಳನ್ನು ನಕ್ಷೆ ಮಾಡಲು ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಿತು. ಪ್ರಮಾಣಿತ
ಎಪಿಸೋಡಿಕ್ ಸ್ಮರಣೆಗೆ ಹಿಪೊಕ್ಯಾಂಪಸ್ ಅಗತ್ಯವಿದ್ದರೆ, ಭಾವನಾತ್ಮಕ ನೆನಪುಗಳಿಗಾಗಿ (emotional
memories) ಅಮಿಗ್ಡಾಲಾವನ್ನು
(amygdala) ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ
ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ
ಎಂದು ಇದು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸಿತು. fMRI ಮತ್ತು PET ಸ್ಕ್ಯಾನ್ಗಳಂತಹ ಆಧುನಿಕ ಬ್ರೈನ್ ಇಮೇಜಿಂಗ್ ಪರಿಕರಗಳು ಮೆದುಳಿನ ವಿಭಿನ್ನ ಮೆಮೊರಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಮ್ಯಾಪ್ ಮಾಡಿವೆ:
·
ಸೆಮ್ಯಾಂಟಿಕ್
ಮೆಮೊರಿ
(Semantic memory) (ಸತ್ಯಗಳು
ಮತ್ತು ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳು) ಎಡ ಪ್ರಿಫ್ರಂಟಲ್ ಕಾರ್ಟೆಕ್ಸ್
ಮೇಲೆ ಹೆಚ್ಚು ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ.
·
ಕಾರ್ಯವಿಧಾನದ
ಸ್ಮರಣೆ
(Procedural memory) (ಮೋಟಾರು
ಕೌಶಲ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಅನುಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಕಲಿಯುವುದು) ಮೋಟಾರ್ ಕಾರ್ಟೆಕ್ಸ್ ಮತ್ತು ತಳದ ಗ್ಯಾಂಗ್ಲಿಯಾದಂತಹ (basal ganglia) ಚಲನೆ-ಸಂಬಂಧಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು
ಸಕ್ರಿಯಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.
·
ಎಪಿಸೋಡಿಕ್
ಮೆಮೊರಿ
(Episodic memory) (ಘಟನೆಗಳು)
ಶ್ರಮದ ವಿಭಜನೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ: ಮೆದುಳಿನ ಎಡಭಾಗವು ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಎನ್ಕೋಡ್ ಮಾಡುವಲ್ಲಿ
ಹೆಚ್ಚು ತೊಡಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಬಲಭಾಗವು ಅದನ್ನು
ಮರುಪಡೆಯುವಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ತೊಡಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
4.
ಸೆಲ್ಯುಲಾರ್
ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಸ್ಮರಣೆ: ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ, ನರಕೋಶಗಳ (neurons) ನಡುವಿನ ಸಿನಾಪ್ಟಿಕ್ ಸಂಪರ್ಕಗಳು ಭೌತಿಕವಾಗಿ ಬದಲಾದಾಗ ಮತ್ತು ಬಲಗೊಂಡಾಗ ಕಲಿಕೆ ಮತ್ತು ಸ್ಮರಣೆ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಎರಡು ನರಕೋಶಗಳು ಒಂದೇ
ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪುನರಾವರ್ತಿತವಾಗಿ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸಕ್ರಿಯಗೊಂಡರೆ, ಅವುಗಳ ನಡುವಿನ ಸಂಪರ್ಕವು ಬಲಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೆಬ್ಸ್ ನಿಯಮ (Hebb’s law) ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಇದರ ಹಿಂದಿನ ಪ್ರಮುಖ
ಜೈವಿಕ ಕಾರ್ಯವಿಧಾನವೆಂದರೆ ಲಾಂಗ್-ಟರ್ಮ್ ಪೊಟೆನ್ಷಿಯೇಶನ್ (LTP). ಇದು ಪುನರಾವರ್ತಿತ ವಿದ್ಯುತ್
ಪ್ರಚೋದನೆಯು ಹಿಪೊಕ್ಯಾಂಪಲ್ ಕೋಶಗಳನ್ನು ಉದ್ದೀಪನಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯು ಜೀವಕೋಶಗಳ
ಮೇಲಿನ NMDA ಗ್ರಾಹಕಗಳ (receptors) ಮೇಲೆ ಹೆಚ್ಚು ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ;
ರಾಸಾಯನಿಕವಾಗಿ LTP ಅನ್ನು ನಿರ್ಬಂಧಿಸಿದರೆ, ಮೆದುಳು ಕಲಿಯುವ ಮತ್ತು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
ಅಂತಿಮವಾಗಿ,
ಸ್ಮರಣೆಯು ಒಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಒಂದೇ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲ ಎಂದು ನರವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು ತೀರ್ಮಾನಿಸಿದ್ದಾರೆ.
ಇದು ಇಡೀ ಮೆದುಳಿನಾದ್ಯಂತ ಒಟ್ಟಾಗಿ
ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಬಹು ವಿಭಿನ್ನ ಅರಿವಿನ
(cognitive) ಮತ್ತು ನರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಿಂದ (neural systems) ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಸಂಕೀರ್ಣ ಜಾಲವಾಗಿದೆ.
ಮೂಲ:
MAPC_1Y_B1_U3
ಕಾಮೆಂಟ್ಗಳಿಲ್ಲ:
ಕಾಮೆಂಟ್ ಪೋಸ್ಟ್ ಮಾಡಿ